Print

Print


Wachten op het digitale wonderleitje
Hoe uitgevers aankijken tegen de opkomst van het elektronische lezen  
en de toekomst van het boek

De digitale leesrevolutie lijkt slechts een kwestie van tijd. Wat  
vinden de uitgevers daarvan? En maakt het papieren boek nog een kans  
in de toekomst?

Philip Roth was er in elk geval duidelijk over. In een interview met  
deze krant, in september vorig jaar, zei hij het volgende over de  
toekomst van het boek: „De waarheid is: het scherm heeft gewonnen. Je  
kunt alleen hopen dat er nog een klein samizdat van lezers overblijft.”

Hoewel Roth het over een cultureel verschijnsel van ontlezing had en  
niet over het scherm als fysiek object, krijgen zijn woorden een  
andere lading na een grote enquête die afgelopen herfst op de laatste  
Frankfurter Buchmesse onder internationale uitgevers werd gehouden.  
De organisatie benutte het moment om te peilen hoe er in boekenland  
werd aangekeken tegen het elektronische lezen.

Eén zinnetje uit de conclusie van dat onderzoek is bijzonder  
interessant, namelijk dat een meerderheid van de ondervraagde  
uitgevers verwacht dat ‘het digitale boek in de komende tien jaar het  
traditionele papieren boek van de troon zal stoten’. Het scherm is  
blijkbaar dus nog niet klaar met winnen, misschien annexeert het  
straks inderdaad dat ‘samizdat van lezers’ waar Roth over sprak.

Nu moet gezegd dat de vele Amerikanen die zich onder de  
geënquêteerden bevonden, meer redenen hebben zich druk te maken dan  
Europeanen. Online-boekhandel Amazon lanceerde in de VS bijvoorbeeld  
de Kindle, een leesapparaat (e-reader) dat grote voordelen biedt ten  
opzichte van het lezen van ‘good old’ papier. Digitale teksten zijn  
met de Kindle, een soort digitaal wonderleitje, door middel van een  
internetverbinding op ieder moment van de dag te downloaden, de  
elektronische teksten zijn aanzienlijk goedkoper dan hun papieren  
equivalent en bovendien is de digitale voorraad van Amazon inmiddels  
van aanzienlijke grootte: het bedrijf claimt inmiddels ruim 230.000  
titels online beschikbaar te hebben.

Het scherm wint dus en het boek verliest, zo lijkt het. Maar is dat  
zo? Betekent het winnen van het een ook per definitie het verlies van  
het ander? Zal de onvermijdelijke opmars van het elektronische lezen  
ook het einde van het papieren boek betekenen?

Uit gesprekken met mensen uit de Nederlandse boekenwereld blijkt dat  
de digitale letterrevolutie op de eerste plaats in de educatieve  
branche wordt verwacht. De rechtenstudent die niet langer al die  
zware wettenbundels met zich meetorst, de reiziger die met zijn e- 
reader een digitale reisgids raadpleegt om een hotel uit te kiezen,  
managers en literair agenten die niet langer hele rapporten of  
manuscripten in hun tas hoeven te drukken: men kan zich er iets bij  
voorstellen.

Maar Oorlog en vrede, dat goed besproken poëziedebuut van Nederlandse  
bodem of het Verzameld Werk van Karel van het Reve? Lezen we het  
literaire boek straks ook digitaal? En áls de Nederlandse uitgevers  
van literaire fictie en non-fictie hun fondslijsten digitaliseren,  
wacht hun dan niet hetzelfde droeve lot als de door piraterij  
geteisterde muziekbranche?

„Uitgevers kijken op dit moment naar elkaar, in afwachting van wie de  
eerste stap neemt”, zegt Lisa Kuitert, hoogleraar Boekwetenschap aan  
de Universiteit van Amsterdam. Uitgevers zien met de komst van steeds  
betere en goedkopere e-readers een spannende, nieuwe markt voor zich  
opengaan, maar vrezen daarnaast ook de financiële risico’s die  
fondsdigitalisering met zich mee brengt. Kortom: uitgevers hebben met  
de rechten van hun fonds deels de macht een markt aan te zwengelen,  
maar de vraag is of ze dat willen omdat de gevolgen nadelig kunnen  
zijn. „Als uitgeverijen de stap nemen, is het gevaar van piraterij  
groot. Dat is met film gebeurd, dat is met muziek gebeurd. Ik kan me  
niet voorstellen dat dan uitgerekend de boekenbranche buiten schot  
blijft”, aldus Kuitert.

„Maar de vergelijking met de muziekindustrie gaat niet helemaal op”,  
zegt Mark Pieters, uitgeefdirecteur van Querido en Athenaeum. “Muziek  
en film zijn voor een groot internationaal publiek aantrekkelijk,  
maar zou het vanwege het kleine Nederlandse taalgebied en de  
inspanning die geleverd moet worden wel zo interessant voor iemand  
zijn om tegen de wet in de code van een e-book te kraken en het op  
internet te zetten? Ik denk niet dat het een grote bedreiging is.”

De ‘e-markt’ is op dit moment in Nederland nog klein. Het e-book van  
Renate Dorrestein, een auteur die ‘op papier’ goed is voor  
tienduizenden verkochte exemplaren, is volgens haar uitgeverij  
Contact het afgelopen jaar slechts een kleine veertig keer verkocht.  
Het was het best verkochte e-book uit het fonds. De beschikbaarheid  
van het aantal titels, de technische beperktheid van de e-readers en  
de hoge aanschafprijs van het leesapparaat zijn hier de oorzaak van.  
Maar, als de producenten van e-readers een goedkoper en geavanceerder  
apparaat op de markt brengen, is het voor een groot deel aan de  
uitgevers om de markt te openen. Pieters, die ook voorzitter is van  
uitgeversorganisatie LUG (Literaire Uitgeversgroep), denkt dat veel  
uitgeverijen zich voorbereiden op toetreding tot de e-markt, en dat  
het nu nog alleen de vraag is „wie voor het eerst groot gaat” en de  
zaak ontketent.

„Het is niet meer zo interessant’’, zegt Pieters, „om te gissen óf er  
een omslagmoment van lezen van papier naar elektronisch lezen  
plaatsvindt, maar eerder wanneer dat plaats zal vinden. Wij als  
uitgevers kunnen dat niet tegenhouden, al zouden we het willen. Veel  
oude, rechtenvrije teksten staan al gratis op internet. Nu is dus de  
tendens: uitgevers bereiden zich voor op het omslagmoment, zodat ze  
daarna meteen in het gat kunnen springen.”

Mascha van Dort deed voor TNO Delft begin vorig jaar vier maanden  
onderzoek naar de situatie in Nederland, en ook zij kwam tot de  
conclusie dat het niet lang meer duurt voordat ook hier het digitale  
lezen op grote schaal zal doorbreken. „Een van de belangrijkste  
conclusies is dat de markt zich zal openen op het moment dat de prijs  
van een e-reader de helft wordt van wat hij begin 2008 kostte. Een  
grote speler naast de uitgeverijen, zoals Amazon dat was in de VS,  
kennen we in Nederland niet. Dat is een fundamenteel verschil.”

De angst voor het hacken en kopiëren van de handelswaar lijkt ondanks  
Kuiterts doemvisie niet bijzonder te spelen bij de uitgeverijen, men  
ziet vooral mogelijkheden. Mizzi van der Pluijm, uitgeefdirecteur van  
uitgeverij Contact, denkt dat door fondsdigitalisering de kans groot  
is dat de rol van de uitgeverij zal veranderen, maar dat dit niet  
automatisch nadelig hoeft te zijn. „Wie weet zijn we in de toekomst  
als uitgeverij alleen nog maar een internetportal dat digitale tekst  
aanbiedt. Maar dat betekent niet dat we dan niets meer verdienen.  
Zelfs dan blijft de mogelijkheid bestaan om het ‘merk’ dat de  
schrijver is, te behartigen. Het huidige businessmodel moet wellicht  
op de schop, maar als we daar tijdig op anticiperen, kan ik me niet  
voorstellen dat het misloopt. Van een doemscenario wil ik dan ook  
niets weten. Onze zorg is dat er gelezen wordt, waaróp gelezen wordt  
maakt ons echt niets uit.”

In die veranderende rol van de uitgeverij ziet Lisa Kuitert geen  
toekomst, onder meer omdat ze wel degelijk vreest voor de digitale  
diefstal van tekst. „Puur cultureel gezien juich ik het digitaliseren  
van de backlists, het ‘oude goud’ van de uitgeverijen, van harte toe.  
Werk dat niet zo meer in trek is en dus te duur is om op papier af te  
drukken, wordt dan weer beschikbaar. Zelf lees ik ook veel van die  
rechtenvrije teksten digitaal, op mijn computer. Al het nieuwe werk  
als e-book uitbrengen, zou ik echter een culturele verarming vinden.  
Het is goed mogelijk dat daarmee de financiële uitholling van het  
boekenvak in werking wordt gezet. Uitgeverijen zullen minder  
verdienen, waardoor de kwalitatieve waarde van uitgeverijredacties  
vervalt. Een uitgeverij die minder verdient, kan ook niet meer zoveel  
geld spenderen aan het selecteren, redigeren of begeleiden van  
literair talent.”

Van der Pluijm: „Maar zo’n proces kan de boel óók democratischer  
maken. Mocht het geld uit de uitgeverijen wegvloeien, wat ik  
betwijfel, dan vervalt daarmee ook het poortje waar de mensen bij  
zitten die uitmaken wat wél of niet uitgegeven wordt.”

Digitaal lezen is goedkoper (voor een legaal e-book betaal je zo’n 80  
procent van een gedrukt boek), het zal volgens de uitgeverijen niet  
lang meer duren voordat er een riant aanbod van (net geschreven)  
digitale teksten is en met steeds geavanceerdere e-readers (zo kan de  
pas gelanceerde Kindle II bijvoorbeeld een willekeurige tekst ook  
voorlezen) zal ook het leesplezier alleen maar groter worden. Wat is  
dan de reddingsboei voor het papier?

„Het gekke is dat ik tien jaar geleden precies hetzelfde dacht als  
wat nu uit het onderzoek op de Buchmesse geconcludeerd kan worden”,  
zegt Arend Hosman, marketingmanager van De Bezige Bij. “Ik dacht:  
over tien jaar is het helemaal voorbij met het papieren boek. Maar  
het liep anders. Wij hebben bij onze uitgeverij de laatste tien jaar  
juist veel meer gebonden boeken gepubliceerd dan vijftien, twintig  
jaar geleden. Boeken die dus juist duurder zijn. En dat heeft de  
omzet geen kwaad gedaan.”

Kuitert: „Behalve de uitgeverijen heb je de lezers en de schrijvers,  
twee partijen die heel goed doorhebben dat sinds de uitvinding van de  
boekdrukkunst aan het object ‘boek’ bijna niets is veranderd. Het  
geeft het een enorm aura.”

Het hoge woord is eruit. Al het elektronisch optimisme ten spijt, er  
lijkt consensus over te bestaan dat er wel heel veel moet gebeuren  
wil ‘dat digitale kleitablet’ (Mizzy van der Pluijm) het geliefde  
drukwerk ‘overvleugelen’, zoals het Buchmesse-onderzoek uitwees. „Al  
is het maar een paperback, dan nog blijft zo’n boek een lekker ding”,  
zegt Van der Pluijm. „En dat terwijl wij hier op de uitgeverij alle  
manuscripten op een e-reader lezen.”

„Kijk hier toch eens naar”, zegt Mark Pieters, terwijl hij door een  
rijk geïllustreerde editie van Boccaccio’s Decamerone bladert, „je  
kunt je toch niet voorstellen dat zoiets straks ook op een  
beeldscherm mogelijk is?”
Volgens Lisa Kuitert willen veel schrijvers wegens dat ‘aura’ gewoon  
op papier worden uitgegeven. De lezer, aan de andere kant, weet dat  
hij door zijn volle kasten geassocieerd wordt met kennis en een  
intellectueel niveau. „Ik zie mensen, of dat nu schrijvers of lezers  
zijn, nog niet gefotografeerd worden voor een volgeladen e-reader,  
zoals ze nu graag voor een plank boeken worden geportretteerd. Die  
status, als een jager die een wand vol jachttrofeeën heeft, is niet  
zomaar inwisselbaar. Juist lezers en schrijvers hebben een uitstekend  
gevoel voor traditie.”

Van der Pluijm denkt dat het goed mogelijk is dat het papieren boek  
als statussymbool nog meer gewicht krijgt, juist omdat veel andere  
dingen digitaal zijn. “Juist bij jonge mensen dus. Jongens en meisjes  
van vijftien, twintig jaar oud die een boek in hun zak steken.”

„Veel grafische ontwerpers en marketeers die bij de uitgeverij werken  
zijn jonge mensen; echte whizzkids die bijna alles digitaal hebben”,  
zegt Arend Hosman. „Bijna alles. Want vraag je ze of ze het ook zien  
zitten om een hele roman van een beeldscherm te lezen, dan kijken ze  
je met een glazige blik aan. Dat zien ze blijkbaar niet zitten. Met  
het terugbrengen van de tekst op een beeldscherm ben je er niet. Waar  
hem dat in zit? Laat een schaatser de magie van natuurijs maar eens  
uitleggen.’’

„Een boek dat veel indruk heeft gemaakt toen je het op je 20ste las  
en dat nu bij je in de kast staat, is méér dan een anonieme  
verzameling tekst”, meent Kuitert. „Ik denk dat lezen veel meer een  
fysieke aangelegenheid is dan vaak wordt aangenomen. Men dacht tien,  
vijftien jaar terug ook dat cybersex the real thing zou kunnen  
overnemen. En daar is het uiteindelijk ook niks mee geworden.”

+ + +

Sebastiaan Kort in NRC Handelsblad, 20 maart 2009
http://www.nrcboeken.nl/nieuws/wachten-op-het-digitale-wonderleitje

____________________________________________________________
        Dit bericht is verzonden via [log in to unmask]
Aanmelden? Afmelden? Info? Zie de NEDBIB-L website op http://nedbib.reuser.biz/
      lijstbeheerder: Arno H.P. Reuser    [log in to unmask]

       EEN ANTWOORD GAAT STANDAARD NAAR ALLE LIJSTDEELNEMERS
 Wellicht is uw antwoord alleen zinvol voor de vragensteller
                              Houd hier a.u.b. rekening mee!